Soruşturma Aşaması
Soruşturma; suç şüphesinin ortaya çıkmasıyla başlayan ve Cumhuriyet Savcılığı tarafından yürütülen delil toplama aşamasıdır. Bu aşamada savcılık; suçun işlenip işlenmediği, delil durumu ve şüphelinin durumu hakkında bilgi toplar. Sonunda iki karar verilebilir: iddianame düzenleyip mahkemeye sunmak (kamu davası açmak) veya kovuşturmaya yer olmadığına dair karar vermek.
İfade Alma
İfade, şüphelinin veya tanığın olayla ilgili bilgisinin yazılı veya kayıtla tespit edilmesidir. Şüphelinin ifadesi Cumhuriyet Savcısı veya kolluk (polis, jandarma) tarafından alınabilir. CMK m. 147 ifade alma sürecinin kurallarını düzenler:
- Şüpheliye kimliği, üzerine atılı suç ve hakları bildirilir.
- Müdafii yardımından yararlanma hakkı vardır (CMK m. 149).
- Susma hakkı vardır — susmak aleyhe delil olamaz.
- Yakınlarına haber verilme hakkı vardır.
- İfade alındığında işkence, baskı, yorgunluk yaratma yasaktır.
Müdafii olmadan alınan ifadeler, sonraki yargılamada delil olarak kullanılabilir ancak savunmanın hazırlığı için önemli adımlar atlanabilir. Bu nedenle ifade aşamasından itibaren müdafii yardımı almak, savunmanın temelini oluşturur.
Gözaltı
Gözaltı, şüphelinin soruşturma için geçici olarak özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır (CMK m. 91). Yasal süreler:
- Kural: gözaltı süresi en fazla 24 saat.
- Toplu işlenen suçlarda: savcı kararıyla 24 saatlik süre, her gün için bir gün uzatılabilir; toplam 4 günü geçemez.
- Gözaltındaki kişi en yakın sulh ceza hakimi önüne çıkarılır.
- Yakınlarına haber verilir.
- Müdafii ile her zaman görüşme hakkı vardır.
Tutuklama
Tutuklama, kişi özgürlüğünün ağır bir kısıtlamasıdır ve ancak kuvvetli suç şüphesi, kaçma şüphesi veya delilleri karartma şüphesi gibi koşulların varlığında uygulanabilir (CMK m. 100). Önemli noktalar:
- Tutuklama kararını sulh ceza hakimi veya mahkeme verir.
- Tutuklamaya 7 gün içinde itiraz edilebilir (CMK m. 268).
- Yargılama sürecinin her aşamasında tahliye talebinde bulunulabilir.
- Tutuklamanın belirli sürelerde gözden geçirilmesi zorunludur.
- Adli kontrol, tutuklamaya alternatif bir tedbirdir (yurt dışı çıkış yasağı, imza atma yükümlülüğü, vb.).
Adli Kontrol
Tutuklama yerine veya tutukluluk kaldırıldıktan sonra uygulanabilen güvenlik tedbiridir (CMK m. 109). Türleri: imza atma yükümlülüğü, yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere gitmeme, belirli kişilerle görüşmeme, güvence bedeli yatırma. Adli kontrolün uzun süre devam etmesi bireyin hayatını kısıtlayabilir; süreç boyunca tedbirin kaldırılması talep edilebilir.
Soruşturmanın Sonlanması
Cumhuriyet Savcısı, soruşturma sonunda iki karardan birini verir:
- İddianame: Yeterli şüphe bulunması halinde savcı, mahkemede yargılama yapılmasını talep eden iddianame düzenler. Kabul edilirse kamu davası açılmış olur ve kovuşturma aşamasına geçilir.
- Kovuşturmaya Yer Olmadığına Dair Karar (KYOK): Yeterli delil yoksa veya eylem suç oluşturmuyorsa verilir. Mağdur veya şikayetçi bu karara 15 gün içinde itiraz edebilir (CMK m. 173).
Kovuşturma Aşaması
Kovuşturma, iddianamenin kabul edilmesiyle başlayan ve mahkemede yürütülen yargılama aşamasıdır.
Yetkili Mahkemeler
- Asliye Ceza Mahkemesi: Üst sınırı 10 yıla kadar hapis cezasını gerektiren suçlar.
- Ağır Ceza Mahkemesi: 10 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlar; kasten öldürme, nitelikli yağma, yağma, organize suç örgütü gibi.
- Çocuk Mahkemesi / Çocuk Ağır Ceza: Suç tarihinde 18 yaşını doldurmamış sanıklar.
- Sulh Ceza Hakimliği: Soruşturma aşaması kararları (arama, el koyma, tutuklama vb.).
Duruşma Süreci
Duruşmalar genel olarak alenidir — bazı istisnalar dışında herkes katılabilir. Tipik adımlar:
- Sanığın kimlik tespiti ve haklarının hatırlatılması
- İddianamenin okunması
- Sanığın savunması alınır (sanık susma hakkını kullanabilir)
- Tanıkların dinlenmesi
- Bilirkişi raporları
- Esas hakkında savunma ve mütalaa
- Karar
Hüküm Sonrası — Kanun Yolları
İlk derece mahkeme kararı sonrası, taraflar hükme karşı başvurabilir:
- İstinaf: Bölge Adliye Mahkemesi'nde yapılır. Süre tefhim/tebliğden itibaren 2 hafta (CMK m. 273).
- Temyiz: İstinaf sonrası, kanunda öngörülen koşulların varlığı halinde Yargıtay'a başvuru. Süre 15 gün.
Süreler kesindir — kaçırılması karar kesinleşmesi anlamına gelir.
Mağdur Vekilliği
Soruşturma ve kovuşturma sadece şüpheliyi ilgilendirmez — suçun mağduru veya şikayetçi de süreçte etkin biçimde yer alabilir. Emre Akyürek Hukuk Bürosu olarak mağdurların:
- Suç duyurusunun doğru hazırlanması
- Soruşturmanın takibi ve delil sunulması
- KYOK kararına itiraz
- Kovuşturma aşamasında katılan sıfatıyla yargılamaya katılım
- Tazminat ve uzlaştırma süreçleri
gibi süreçlerinde de hukuki destek sağlıyoruz.
Şüpheli ve Sanığın Temel Hakları
- Müdafii yardımından yararlanma (CMK m. 149)
- Susma hakkı (CMK m. 147)
- İddianamenin tebliğinden sonra dosya inceleme (CMK m. 153)
- Tanık dinletme ve karşı sorgu
- Tercüman talep etme (Türkçe bilmeyenler için)
- Tutuklamaya itiraz (CMK m. 268)
- Mahkeme kararına istinaf/temyiz başvurusu
Sıkça Sorulan Sorular
İfadeye çağrıldım, avukat olmadan gitmek zorunda mıyım?
Hayır. CMK m. 149 uyarınca her şüphelinin müdafii yardımından yararlanma hakkı vardır. İfadeden önce avukatınızla görüşmenizi ve mümkünse ifadeye onunla birlikte gitmenizi öneriyoruz. Maddi durumunuz yoksa baronun atayacağı ücretsiz müdafii talep edebilirsiniz.
Susma hakkım var mı?
Evet. Şüpheli/sanık susma hakkını kullanabilir. Susmak bir suçlama değildir ve aleyhe delil olarak kullanılamaz. Sorulara cevap vermemek, özellikle olayın hukuki niteliği henüz netleşmemişse doğru tercih olabilir.
Yakınım gözaltına alındı, ne yapabilirim?
Gözaltındaki kişi yakınlarına haber verilme hakkına sahiptir ve müdafii ile her zaman görüşme hakkı bulunur. Gözaltı süresi 24 saati geçemez (toplu işlenen suçlarda 4 gün). Avukat, gözaltındaki kişiyle görüşebilir, koşulları değerlendirir ve gerekirse adli kontrol veya tahliye için zemin hazırlar.
Tutuklamaya itiraz edebilir miyim?
Evet. Tutuklama kararına 7 gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz, kararı veren mahkemeye veya bir üst mahkemeye yapılır. Ayrıca yargılama devam ederken her aşamada tahliye talebinde bulunmak mümkündür.
Hakkımda dava açılmadan önce dosya inceleyebilir miyim?
Müdafii, soruşturma dosyasını inceleyebilir ve örneklerini alabilir (CMK m. 153). Soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecek hallerde savcılık kısıtlama kararı verebilir; bu karara da itiraz mümkündür.
KYOK verildi, ne yapabilirim?
Mağdur veya şikayetçi sıfatıyla KYOK kararına 15 gün içinde itiraz edilebilir (CMK m. 173). İtiraz, kararı veren savcının bağlı olduğu Sulh Ceza Hakimliği'ne yapılır.