İş sözleşmesi, çalışma hayatının temel hukuki dayanağıdır. Ancak tek tip bir iş sözleşmesi yoktur: belirsiz süreli, belirli süreli, tam süreli, kısmi süreli, çağrı üzerine, geçici iş ilişkisi... Her türün farklı kuralları, farklı korumaları ve farklı tazminat sonuçları vardır. 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde düzenlenen sözleşme türleri, hem işçi hem işveren açısından doğru tercih yapma bakımından önemlidir. Bu rehberde, iş sözleşmesi türlerini, her birinin özelliklerini ve pratik etkilerini ele alıyoruz.
İş Sözleşmesi Nedir? — 4857 Sayılı İş Kanunu m.8
4857 sayılı İş Kanunu m.8 çerçevesinde iş sözleşmesi:
Bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın da (işveren) ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir.
İş Sözleşmesinin Temel Unsurları
| Unsur | Detay |
|---|---|
| İş görme | İşçinin iş yapma edimi |
| Bağımlılık | İşverenin yönetim ve denetimi altında |
| Ücret | İşveren tarafından ödenen karşılık |
Şekil
İş sözleşmesi, kural olarak özel bir şekle bağlı değildir; ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması esastır. Belirli süreli sözleşmeler de yazılı yapılmalıdır. Yazılılık, uyuşmazlıkta ispat bakımından önemlidir.
Sözleşme Türleri — Ana Kategoriler
Süreye Göre
| Tür | Detay |
|---|---|
| Belirsiz süreli | Süre belirtilmeden |
| Belirli süreli | Belirli süre veya belirli bir işe bağlı |
Çalışma Süresine Göre
| Tür | Detay |
|---|---|
| Tam süreli | Haftalık standart çalışma süresi |
| Kısmi süreli (part-time) | Standardın belirgin biçimde altında |
Diğer Türler
| Tür | Detay |
|---|---|
| Çağrı üzerine çalışma | İhtiyaç hâlinde çağrı |
| Geçici iş ilişkisi | İşçinin geçici devri |
| Deneme süreli | Belirli süre deneme kaydı |
| Mevsimlik iş | Dönemsel/sezonsal iş |
Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi
En yaygın sözleşme türüdür.
| Özellik | Detay |
|---|---|
| Süre | Belirtilmez, açık uçludur |
| Sona erme | Karşılıklı anlaşma veya fesih |
| Kıdem tazminatı | Koşulları (kıdem süresi vb.) varsa hak doğar |
| İhbar süresi | Kıdeme göre kanunda öngörülen süreler |
| İş güvencesi | Koşulları varsa işe iade hakkı |
Tazminat Hakları
İşçi haksız feshe uğrarsa: kıdem tazminatı (koşulları varsa), ihbar tazminatı ve koşulları varsa işe iade gündeme gelir.
Kıdem tazminatı tutarını tahmini olarak görmek için Hesaplama AracıKıdem Tazminatı Hesaplayıcısı'nı kullanabilirsiniz.
Belirli Süreli İş Sözleşmesi — 4857 Sayılı İş Kanunu m.11
Tanım
Süresi belirli bir tarihe veya belirli bir işin tamamlanmasına bağlı sözleşmedir.
Objektif Sebep Şartı
Belirli süreli iş sözleşmesi, belirli süreli işlerde veya belirli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşulların bulunduğu hâllerde yapılabilir.
| Geçerli Hâl | Detay |
|---|---|
| Belirli süreli iş | Proje, geçici ihtiyaç |
| Belirli bir işin tamamlanması | Yapım, organizasyon |
| Belirli olgunun ortaya çıkması | Şarta bağlı iş |
Esaslı Sebep Olmadan Zincirleme Sözleşme
Belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir sebep olmadıkça birden fazla kez üst üste (zincirleme) yapılamaz. Esaslı sebep olmadan zincirleme yapılan sözleşmeler belirsiz süreli kabul edilebilir; bu, işçinin korunmasına yönelik önemli bir kuraldır (Yargıtay içtihatları bu yönde gelişmiştir).
Özellikler
| Özellik | Detay |
|---|---|
| Süre sonu | Sürenin bitimiyle kendiliğinden sona erer |
| İhbar | Sürenin belli olması nedeniyle ayrıca ihbar gerekmez |
| İşe iade | Kural olarak belirsiz süreli sözleşmeye özgüdür |
| Erken fesih | Haksız erken fesihte tazminat sorumluluğu doğabilir |
Kısmi Süreli (Part-time) Çalışma — 4857 Sayılı İş Kanunu m.13
Tanım
İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesidir.
Özellikler
| Özellik | Detay |
|---|---|
| Ücret ve haklar | Tam süreli emsale göre oransal |
| Eşit işlem ilkesi | Kısmi süreli işçi, sırf bu nedenle farklı işleme tabi tutulamaz |
| Sosyal güvenlik | Çalışmaya bağlı olarak |
Çağrı Üzerine Çalışma — 4857 Sayılı İş Kanunu m.14
Tanım
İşçinin, iş görme ediminin gerektiğinde yerine getirilmesi kararlaştırılan, kısmi süreli bir çalışma biçimidir.
Özellikler
| Özellik | Detay |
|---|---|
| Yazılı belirleme | Çalışma süresine ilişkin esaslar sözleşmede belirlenir |
| Süre kararlaştırılmamışsa | Kanunda öngörülen haftalık süre esas alınır |
| Çağrı süresi | İşçi, kararlaştırılan sürede çağrılır |
Geçici İş İlişkisi — 4857 Sayılı İş Kanunu m.7
Tanım
İşçinin, kanunda öngörülen koşullarla geçici olarak başka bir işverene devredildiği ya da özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan iş ilişkisidir.
Koşullar
| Koşul | Detay |
|---|---|
| Kanuni çerçeve | 4857 m.7'deki koşullara uygunluk |
| İşçinin durumu | Kanunun aradığı hâllerde |
| Süre | Kanunda öngörülen sınırlar |
| Yazılılık | İlişkinin yazılı kurulması |
Deneme Süreli İş Sözleşmesi — 4857 Sayılı İş Kanunu m.15
Tanım ve Süre
Taraflar iş sözleşmesine deneme kaydı koyabilir. Deneme süresi en çok iki ay olabilir; ancak toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.
Özellikler
| Özellik | Detay |
|---|---|
| Fesih | Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir |
| Ücret ve haklar | İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır |
| Kıdem | Deneme süresi, işçinin çalışma süresine (kıdemine) dahil edilir |
Mevsimlik İş
Doğal koşullara veya işin niteliğine bağlı olarak yılın belirli dönemlerinde yürütülen işlerdir (tarım, turizm, bazı üretim sektörleri vb.). Mevsimlik işlerde sözleşme belirli veya belirsiz süreli olabilir; kıdem, çalışılan dönemlerin birlikte değerlendirilmesiyle hesaplanabilir.
Sözleşme Türünün Haklara Etkisi
| Hak | Belirsiz Süreli | Belirli Süreli | Kısmi Süreli | Deneme Süresi |
|---|---|---|---|---|
| Kıdem tazminatı | Koşulları varsa | Sınırlı | Koşulları varsa (oransal) | Süre kıdeme dahil |
| İhbar tazminatı | Var | Kural olarak yok (süre sonu) | Var | Deneme süresinde bildirimsiz fesih |
| İşe iade | Koşulları varsa | Kural olarak yok | Koşulları varsa | Kural olarak yok |
| Sosyal güvenlik | Var | Var | Var | Var |
İşçi Açısından Değerlendirme
Belirsiz süreli sözleşme, iş güvencesi ve tazminat hakları bakımından kural olarak en güçlü korumayı sağlar. Belirli süreli sözleşme ise objektif bir sebebe dayanmalıdır; aksi hâlde ve esaslı sebep olmadan zincirleme yapıldığında belirsiz süreli kabul edilebilir. Kısa süreli proje veya belirli bir iş için belirli süreli sözleşme uygun olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Belirli süreli sözleşmem birkaç kez yenilendi, belirsiz süreliye dönüşmüş sayılır mıyım?
Belirli süreli iş sözleşmesi esaslı bir sebep olmadıkça zincirleme yapılamaz. Esaslı sebep yoksa, zincirleme yapılan sözleşmenin belirsiz süreli kabul edilmesi gündeme gelebilir; bu durumda belirsiz süreli sözleşmenin sonuçları (kıdem, ihbar vb.) tartışılabilir. Somut durum bir avukatla değerlendirilmelidir.
Kısmi süreli çalışıyorum, tam süreli emsalimle aynı hakları alabilir miyim?
Kısmi süreli işçi, sırf kısmi süreli çalıştığı için farklı işleme tabi tutulamaz. Ücret ve bölünebilir haklar, tam süreli emsale göre oransal olarak belirlenir.
Deneme süresi içinde çıkarıldım, tazminat alabilir miyim?
Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. Bu nedenle deneme süresi içinde kıdem/ihbar tazminatı kural olarak gündeme gelmez; ancak çalıştığınız günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır. Deneme süresi, çalışma sürenize (kıdeminize) dahildir.
Çağrı üzerine çalışıyorum, çalışma sürem nasıl belirlenir?
Çağrı üzerine çalışmada çalışma süresine ilişkin esaslar sözleşmede belirlenir. Süre kararlaştırılmamışsa kanunda öngörülen haftalık süre esas alınır. Hak kaybı yaşadığınızı düşünüyorsanız İş Mahkemesi'ne başvurabilirsiniz.
İşveren beni geçici olarak başka işverene gönderdi, hakkım var mı?
Geçici iş ilişkisi, 4857 m.7'deki kanuni koşullara uygun kurulmalıdır. Bu koşullar karşılanmadan yapılan uygulamalar iş ilişkisinin esaslı şekilde değiştirilmesi olarak değerlendirilebilir; somut durum bir avukatla incelenmelidir.
Sonuç
İş sözleşmesi türleri, 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde belirsiz süreli, belirli süreli, tam süreli, kısmi süreli, çağrı üzerine, geçici iş ilişkisi, deneme süreli ve mevsimlik olmak üzere çeşitlidir. Belirsiz süreli sözleşme kural olarak en güçlü iş güvencesini sağlar. Belirli süreli sözleşme objektif sebep gerektirir; esaslı sebep olmadan zincirleme yapılması hâlinde belirsiz süreli kabul edilebilir. Kısmi süreli çalışmada eşit işlem ilkesi geçerli olup haklar oransaldır. Deneme süresi en çok iki ay (toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar) olup bu sürede taraflar bildirimsiz ve tazminatsız fesih yapabilir; süre kıdeme dahildir. Geçici iş ilişkisi kanuni koşullara bağlıdır. Doğru sözleşme türü, hem işçi hem işveren için önemli bir karardır. Hesaplama AracıKıdem Tazminatı Hesaplayıcısı ile olası kıdem tazminatınızı tahmin edebilirsiniz. Kendi durumunuza özel değerlendirme için bir iş hukuku avukatıyla görüşmenizi öneririz.